Nhiều vụ án điển hình đã được cơ quan chức năng phát hiện, xử lý. Ngày 14/05/2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố vụ án xảy ra tại Công ty Cổ phần đầu tư xây dựng và cung ứng nhân lực Hoàng Long và một số đơn vị liên quan, đồng thời khởi tố 06 bị can về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Kết quả điều tra bước đầu xác định có hành vi lập, sử dụng hai sổ sách kế toán, khai man, để ngoài sổ sách và không hạch toán đầy đủ doanh thu.

Tháng 7/2026, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội xét xử vụ án xảy ra tại Công ty MediUSA, Công ty MediPhar và các đơn vị liên quan với nhiều tội danh, trong đó có tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Đến tháng 8/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an tiếp tục khởi tố Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) và các bị can liên quan; riêng Bùi Xuân Huấn bị bắt tạm giam về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” theo khoản 3 Điều 221 Bộ luật Hình sự.

Những vụ việc trên cho thấy vi phạm về kế toán không đơn thuần là sai sót nghiệp vụ. Khi đủ các dấu hiệu luật định, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức hình phạt cao nhất đến 20 năm tù.

Từ thực tiễn công tác đấu tranh, xử lý tội phạm, Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lâm Đồng thông tin một số nội dung cơ bản để doanh nghiệp, hộ kinh doanh chủ động phòng ngừa và chấp hành đúng quy định của pháp luật.

Không phải mọi sai phạm kế toán chỉ bị xử phạt hành chính

Kế toán là công cụ phản ánh tình hình tài chính của doanh nghiệp, đồng thời là căn cứ để cơ quan quản lý nhà nước kiểm tra việc thực hiện các nghĩa vụ về tài chính, thuế.

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có trường hợp cho rằng việc chỉnh sửa số liệu, để ngoài sổ kế toán tài sản hoặc duy trì song song hai hệ thống sổ kế toán chỉ là sai phạm hành chính. Đây là nhận thức tiềm ẩn rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Điều 221 Bộ luật Hình sự quy định tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Từ ngày 01/01/2018, Luật số 12/2017/QH14 đã bãi bỏ cụm từ “của Nhà nước” trong tên tội danh, đồng thời bổ sung trường hợp người đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

Luật Kế toán hiện hành áp dụng đối với doanh nghiệp, chi nhánh, văn phòng đại diện của doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, hợp tác xã, hộ kinh doanh, tổ hợp tác và các chủ thể khác có liên quan đến hoạt động kế toán.

Năm nhóm hành vi có thể bị xử lý theo Điều 221 Bộ luật Hình sự

Khoản 1 Điều 221 Bộ luật Hình sự quy định 05 nhóm hành vi gồm:

• Giả mạo, khai man, thỏa thuận hoặc ép buộc người khác giả mạo, khai man, tẩy xóa tài liệu kế toán.
• Dụ dỗ, thỏa thuận hoặc ép buộc người khác cung cấp, xác nhận thông tin, số liệu kế toán sai sự thật.
• Để ngoài sổ kế toán tài sản của đơn vị kế toán hoặc tài sản liên quan đến đơn vị kế toán.
• Hủy bỏ hoặc cố ý làm hư hỏng tài liệu kế toán trước thời hạn lưu trữ theo quy định.
• Lập hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên nhằm bỏ ngoài sổ kế toán tài sản, nguồn vốn, kinh phí của đơn vị kế toán.

Các hành vi này cũng tương ứng với những hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 13 Luật Kế toán, trong đó pháp luật nghiêm cấm việc giả mạo, khai man tài liệu kế toán; cung cấp số liệu sai sự thật; để ngoài sổ kế toán tài sản, nợ phải trả; hủy tài liệu trước thời hạn lưu trữ và lập từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên.

Đối với tài liệu kế toán, doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý thời hạn lưu trữ. Theo Điều 41 Luật Kế toán, tài liệu kế toán phải được đưa vào lưu trữ trong thời hạn 12 tháng kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm hoặc kết thúc công việc kế toán. Tài liệu phục vụ quản lý, điều hành phải được lưu ít nhất 05 năm; chứng từ sử dụng trực tiếp để ghi sổ, lập báo cáo tài chính, sổ kế toán và báo cáo tài chính năm phải lưu ít nhất 10 năm; tài liệu có tính sử liệu, có ý nghĩa quan trọng về kinh tế, an ninh, quốc phòng được lưu trữ vĩnh viễn.

Khi nào hành vi vi phạm kế toán có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Theo khoản 1 Điều 221 Bộ luật Hình sự, người lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một trong các hành vi nêu trên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.

Trường hợp thiệt hại dưới 100 triệu đồng, trách nhiệm hình sự vẫn có thể được đặt ra nếu người thực hiện đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

Do đó, người đại diện theo pháp luật, người quản lý, kế toán trưởng và những người được giao nhiệm vụ có liên quan cần đặc biệt thận trọng khi chỉ đạo, tổ chức và thực hiện công tác kế toán. Việc xác định trách nhiệm hình sự trong từng vụ việc phải căn cứ vào vị trí, quyền hạn, hành vi cụ thể, hậu quả và các tài liệu, chứng cứ có liên quan.

Mức hình phạt có thể lên đến 20 năm tù

Điều 221 Bộ luật Hình sự quy định 03 khung hình phạt chính:

- Khung cơ bản: cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

- Phạt tù từ 03 năm đến 12 năm nếu phạm tội vì vụ lợi; có tổ chức; dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc gây thiệt hại từ 300 triệu đồng đến dưới 01 tỷ đồng.

- Phạt tù từ 10 năm đến 20 năm nếu gây thiệt hại từ 01 tỷ đồng trở lên.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc bị tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Điều 221 không nằm trong danh mục các tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 76 Bộ luật Hình sự. Vì vậy, trách nhiệm hình sự về tội danh này được xem xét đối với cá nhân có hành vi phạm tội. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn có thể chịu các hậu quả pháp lý khác như xử phạt vi phạm hành chính, truy thu nghĩa vụ tài chính, buộc khắc phục sổ sách và các biện pháp xử lý khác theo quy định.

Quy định của pháp luật về hành vi vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Vi phạm chưa đến mức hình sự vẫn có thể bị xử phạt

Theo Nghị định số 41/2018/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán độc lập và các văn bản sửa đổi, bổ sung, mức phạt tiền tối đa đối với một hành vi vi phạm trong lĩnh vực kế toán là 50 triệu đồng đối với cá nhân và 100 triệu đồng đối với tổ chức. Nghị định số 132/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 41/2018/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 21/05/2026.

Một số hành vi thường gặp có mức xử phạt như:

- Giả mạo, khai man chứng từ kế toán hoặc thỏa thuận, ép buộc người khác thực hiện hành vi này nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự: phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng đối với cá nhân.

- Hủy bỏ trước hạn hoặc cố ý làm hư hỏng sổ kế toán; để ngoài sổ kế toán tài sản, nợ phải trả của đơn vị nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự: phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng đối với cá nhân.

- Hủy bỏ tài liệu kế toán khi chưa hết thời hạn lưu trữ nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự: phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng đối với cá nhân.

Đối với tổ chức có cùng hành vi thuộc trường hợp pháp luật quy định mức phạt đối với cá nhân, mức phạt tiền được áp dụng gấp 02 lần.

Việc đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về cùng hành vi là yếu tố doanh nghiệp và người có trách nhiệm cần đặc biệt lưu ý, bởi nếu tiếp tục vi phạm, tùy hậu quả và các điều kiện luật định, có thể phát sinh trách nhiệm hình sự theo Điều 221 Bộ luật Hình sự.

Những vi phạm doanh nghiệp cần đặc biệt phòng ngừa

Một trong những dạng vi phạm thường gặp là duy trì song song hai hệ thống sổ kế toán: một hệ thống phản ánh doanh thu, chi phí thực tế để phục vụ quản trị nội bộ và một hệ thống có số liệu khác dùng để báo cáo, quyết toán. Luật Kế toán nghiêm cấm việc lập hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên hoặc cung cấp, công bố báo cáo tài chính có số liệu không đồng nhất trong cùng một kỳ kế toán.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần phòng ngừa các hành vi như để ngoài sổ kế toán tài sản, khoản thu; chỉ đạo chỉnh sửa, tẩy xóa chứng từ; ký khống chứng từ; xác nhận số liệu sai sự thật hoặc sử dụng thông tin kế toán không đúng thực tế để hợp thức hóa hồ sơ.

Đối với việc tiêu hủy hồ sơ, chứng từ kế toán, phải bảo đảm tài liệu đã hết thời hạn lưu trữ và thực hiện đúng trình tự, thủ tục. Việc hủy tài liệu khi chưa hết thời hạn hoặc tiêu hủy không đúng quy định có thể bị xử phạt hành chính; nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Kế toán trung thực, đầy đủ và minh bạch không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là cơ sở bảo vệ chính doanh nghiệp khi phát sinh tranh chấp, thanh tra, kiểm tra hoặc thực hiện các giao dịch tài chính.

Doanh nghiệp, hộ kinh doanh cần thường xuyên rà soát việc lập, ghi chép, luân chuyển và lưu trữ chứng từ, sổ sách kế toán; phân định rõ trách nhiệm của người quản lý và người làm kế toán; tuyệt đối không chỉ đạo hoặc thực hiện việc khai man, che giấu doanh thu, tài sản, lập hai hệ thống sổ kế toán. Khi phát hiện sai sót cần chủ động điều chỉnh, khắc phục theo đúng quy định, không để sai phạm kéo dài dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra