Một số bất cập, tồn tại của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, công tác thu hồi tài sản do phạm tội mà có như:

- Sự phát triển nhanh của nền kinh tế số, tài chính số, các công cụ thanh toán điện tử và tài sản ảo tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch hợp pháp nhưng đồng thời cũng bị tội phạm lợi dụng để rửa tiền, che giấu nguồn gốc tài sản, chuyển giá, trốn thuế, lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Hệ thống pháp luật hiện hành chưa theo kịp với sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới như blockchain, hợp đồng thông minh, đầu tư trực tuyến, tín chỉ carbon.

- Công tác quản lý nhà nước trên một số lĩnh vực còn bất cập, chồng chéo, thiếu minh bạch; quy trình giám định, định giá, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản trong quá trình tố tụng còn kéo dài; cơ sở dữ liệu chưa liên thông giữa các ngành tài chính, đất đai, ngân hàng, chứng khoán; việc giám sát dòng tiền, chứng cứ điện tử, tài sản số còn có những khó khăn, vướng mắc.

- Một số quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 chưa theo kịp thực tiễn, như khái niệm “lợi ích phi vật chất”, “vì vụ lợi”, phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, chế tài đối với hành vi thao túng tự động, rửa tiền kỹ thuật số, buôn lậu qua vùng biển quốc tế hoặc cơ chế thu hồi tài sản không giải trình được nguồn gốc.

- Hợp tác quốc tế trong dẫn độ, thu hồi tài sản, truy tìm dòng tiền xuyên biên giới còn hạn chế, trong khi các đối tượng phạm tội có xu hướng mở tài khoản, lập công ty, đầu tư ra nước ngoài để hợp thức hóa lợi ích bất chính.

Để khắc phục những tồn tại đó, nâng cao hiệu quả công tác thu hồi tài sản do phạm tội mà có, dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2026 đã đề xuất những thay đổi mang tính đột phá nhằm hoàn thiện cơ chế xử lý, ưu tiên tính hướng thiện và hiệu quả khắc phục hậu quả kinh tế.

Một trong những định hướng cốt lõi được quán triệt là nguyên tắc ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước khi xem xét xử lý hình sự, đặc biệt là cho phép doanh nghiệp, cá nhân chủ động khắc phục sai phạm để giảm thiểu rủi ro đổ vỡ các quan hệ kinh tế. Theo đó, dự thảo đã đề xuất bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, dành một thời gian cụ thể để người vi phạm tập trung nguồn lực khắc phục toàn bộ hậu quả do hành vi của mình gây ra. Cơ chế này không chỉ áp dụng cho những vi phạm vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội mà còn là một “van pháp lý” quan trọng nhằm khơi thông nguồn lực, tạo điều kiện cho các dự án bị đình trệ được tái khởi động ngay khi các nghĩa vụ kinh tế đã hoàn thành. Đối với những người đã được tạm hoãn truy cứu mà thực hiện xong việc bồi thường, khắc phục triệt để thiệt hại thì có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự, thể hiện rõ tính nhân văn và khuyến khích tinh thần tự nguyện sửa chữa sai lầm.

Song hành với cơ chế khoan hồng, pháp luật hình sự mới cũng tập trung “bịt hổng” pháp lý bằng việc mở rộng phạm vi đối tượng bị tịch thu tài sản để đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên kinh tế số. Thay vì chỉ dừng lại ở các khái niệm truyền thống như “vật” hay “tiền”, quy định mới đã bao quát đầy đủ các dạng thức tài sản phi truyền thống trực tiếp liên quan đến tội phạm như tiền số, tài sản số, giấy tờ có giá và các quyền tài sản. Việc nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế về chống rửa tiền và thu hồi tài sản ảo sẽ là công cụ giúp lực lượng Cảnh sát kinh tế ngăn chặn hiệu quả các hành vi tẩu tán, che giấu lợi nhuận bất chính qua môi trường mạng. Đây là bước đi cần thiết để bảo đảm tội phạm kinh tế không còn là một “lĩnh vực siêu lợi nhuận” thông qua việc truy vết và thu hồi triệt để nguồn tài chính phạm pháp.

Phiên tòa xét xử 01 vụ án tham nhũng

Ngoài ra, chính sách hình sự mới định hướng chuyển dịch từ hình phạt tước tự do sang hình phạt tiền ở các tội danh về kinh tế và chức vụ. Việc nâng mức phạt tiền tối thiểu và mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt này đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại nhằm bảo đảm tính răn đe, tránh tình trạng lợi nhuận bất chính cao hơn nhiều lần so với tiền phạt. Đặc biệt, đối với một số tội danh ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, Tòa án có thể quyết định hình phạt tiền là hình phạt chính thay thế hình phạt tù nếu người phạm tội thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác và bồi thường xong toàn bộ thiệt hại trước khi xét xử. Cơ chế lượng hình gắn chặt với hiệu quả khắc phục hậu quả sẽ tạo động lực mạnh mẽ để người phạm tội nộp lại tài sản ngay từ giai đoạn điều tra, giúp giảm bớt chi phí xã hội cho việc giam giữ và tổ chức thi hành án.

Nhìn từ góc độ thực thi công vụ tại Lâm Đồng, việc hoàn thiện các quy định này không chỉ bảo vệ quyền con người, quyền công dân mà còn tạo hành lang pháp lý an toàn cho cán bộ, doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung khi không có yếu tố vụ lợi hay tham nhũng.

Thời gian tới, Phòng Cảnh sát kinh tế sẽ triển khai đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tư pháp để hiện thực hóa những chính sách nhân văn này, bảo đảm mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý đúng bản chất nhưng cũng mở rộng cửa khoan hồng cho những người biết ăn năn, hối cải và có trách nhiệm với cộng đồng. Đây chính là nền tảng bền vững để xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, góp phần phát triển kinh tế địa phương trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Phòng Cảnh sát kinh tế