Bộ luật Hình sự năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 27/11/2015, đã được sửa đổi, bổ sung qua các năm 2017, 2024 và 2025. Qua quá trình thi hành, Bộ luật đã phát huy vai trò quan trọng trong bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, kinh tế số và quá trình hội nhập quốc tế, tình hình tội phạm tiếp tục xuất hiện nhiều diễn biến mới, với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, phức tạp. Một số quy định của pháp luật hình sự hiện hành cũng bộc lộ những hạn chế, bất cập, chưa bao quát đầy đủ các hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026, trên cơ sở đổi mới tư duy lập pháp, lấy hiệu quả phòng ngừa tội phạm làm trọng tâm, kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật. Dự thảo tập trung vào một số nội dung đáng chú ý sau:
Thứ nhất, mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội.
Dự thảo đề xuất mở rộng phạm vi xử lý hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội ở một số tội danh, đồng thời làm rõ trách nhiệm của người chỉ đạo, tổ chức, tham gia hoặc trực tiếp thực hiện hành vi chuẩn bị phạm tội.
Quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý để các cơ quan chức năng chủ động phát hiện, ngăn chặn hành vi nguy hiểm ngay từ giai đoạn chuẩn bị, góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa, hạn chế những hậu quả có thể xảy ra.
Thứ hai, mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội danh, trong đó có các hành vi liên quan đến lừa dối khách hàng, gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và một số hành vi nguy hiểm khác.
Việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại nhằm khắc phục những khoảng trống trong xử lý vi phạm, phòng ngừa tình trạng lợi dụng tư cách pháp nhân để thực hiện hành vi phạm tội. Qua đó, tăng cường trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, minh bạch.
Thứ ba, bổ sung quy định về nhóm tội phạm có tổ chức.
Dự thảo đề xuất bổ sung khái niệm “nhóm tội phạm có tổ chức” và quy định về tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.
Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hoạt động của các băng, nhóm tội phạm ngày càng có tính liên kết, tổ chức chặt chẽ, thậm chí xuyên quốc gia. Việc bổ sung quy định này nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm có tổ chức, đồng thời đáp ứng yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam trong phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.
Thứ tư, bổ sung các tội danh mới để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Dự thảo nghiên cứu bổ sung nhiều tội danh liên quan đến những lĩnh vực mới phát sinh hoặc đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ an ninh, trật tự. Trong đó, đáng chú ý có các tội danh: Tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân; Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa; Tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.
Các đề xuất này xuất phát từ thực tiễn phát triển của nền kinh tế số, sự gia tăng các hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân, những nguy cơ từ hoạt động giao dịch tài sản mã hóa và các loại tội phạm mới trên không gian mạng. Đồng thời, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý để đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và lợi ích quốc gia.
Thứ năm, nghiên cứu bãi bỏ, hợp nhất một số tội danh nhằm bảo đảm tính thống nhất của pháp luật.
Dự thảo đề xuất bãi bỏ một số tội danh như tội tổ chức tảo hôn; tội cố ý làm lộ bí mật công tác, chiếm đoạt, mua bán hoặc tiêu hủy tài liệu bí mật công tác; tội vô ý làm lộ bí mật công tác hoặc làm mất tài liệu bí mật công tác.
Việc nghiên cứu bãi bỏ các tội danh này nhằm bảo đảm chính sách hình sự được áp dụng phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hạn chế hình sự hóa những quan hệ xã hội có thể được điều chỉnh hiệu quả bằng các biện pháp pháp luật khác.
Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất hợp nhất một số tội danh có tính chất, đặc điểm tương đồng, trong đó có các quy định liên quan đến tội khủng bố và một số tội xâm phạm bí mật công tác quân sự. Việc sắp xếp, hợp nhất nhằm bảo đảm tính khoa học, thống nhất, tránh chồng chéo và tạo thuận lợi trong quá trình áp dụng pháp luật.
Thứ sáu, thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình theo hướng nhân đạo.
Đây là một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026. Theo phương án được đề xuất, hình phạt tử hình sẽ được bãi bỏ đối với các tội bạo loạn; hiếp dâm người dưới 16 tuổi; mua bán trái phép chất ma túy; chống loài người; tội phạm chiến tranh. Đồng thời, việc hợp nhất tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân vào tội khủng bố cũng làm giảm số tội danh có quy định hình phạt tử hình.
Theo đó, dự thảo định hướng chỉ duy trì hình phạt tử hình đối với 04 tội danh gồm: tội phản bội Tổ quốc, tội giết người, tội khủng bố và tội sản xuất trái phép chất ma túy.
Việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình thể hiện chính sách hình sự nhân đạo, tiến bộ, phù hợp với chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và xu hướng phát triển của pháp luật hình sự quốc tế. Đồng thời, vẫn bảo đảm tính nghiêm minh, răn đe và yêu cầu xử lý nghiêm đối với những hành vi phạm tội đặc biệt nguy hiểm cho xã hội.
Thứ bảy, điều chỉnh mức phạt tiền và mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ.
Dự thảo đề xuất nâng mức phạt tiền và điều chỉnh các mức định lượng bằng tiền trong cấu thành một số tội phạm nhằm phù hợp hơn với tình hình phát triển kinh tế - xã hội, biến động giá trị tài sản và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.
Đồng thời, dự thảo nghiên cứu mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số tội danh, tạo điều kiện để người phạm tội có khả năng tự cải tạo được tiếp tục lao động, học tập, duy trì các mối quan hệ gia đình và xã hội dưới sự quản lý, giám sát theo quy định của pháp luật.
Định hướng này góp phần hạn chế những tác động không cần thiết của hình phạt tù, nâng cao hiệu quả giáo dục, cải tạo người phạm tội, khuyến khích tái hòa nhập cộng đồng, đồng thời thể hiện sự kết hợp giữa nghiêm trị và khoan hồng trong chính sách hình sự.
Thứ tám, hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự và bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Bên cạnh những nội dung nêu trên, dự thảo còn nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; trường hợp gây thiệt hại khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm; chế định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và một số quy định khác.
Các nội dung sửa đổi nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế xử lý tội phạm, bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi; đồng thời khắc phục những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất, khả thi và đồng bộ giữa Bộ luật Hình sự với các văn bản pháp luật có liên quan.
Có thể thấy, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 thể hiện bước đổi mới quan trọng trong tư duy xây dựng chính sách hình sự, chuyển mạnh từ yêu cầu xử lý tội phạm sang kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa, đấu tranh và xử lý, lấy con người làm trung tâm, đề cao việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân.
Việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội mà còn tạo lập môi trường pháp lý an toàn, minh bạch, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Phòng Tham mưu