Điểm mới nổi bật của Luật là thay đổi tư duy xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội theo hướng lấy giáo dục, hỗ trợ và phục hồi làm trọng tâm, thay vì chỉ chú trọng xử lý bằng hình phạt. Chính sách này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và tái hòa nhập cộng đồng.

Nhiều quy định đã được sửa đổi theo hướng nhân đạo nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Một trong những điểm đáng chú ý là việc điều chỉnh mức hình phạt tù tối đa đối với người chưa thành niên. Theo quy định tại Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên, đối với đa số tội phạm, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi chỉ phải chịu mức hình phạt cao nhất là 15 năm tù thay vì 18 năm như trước đây; người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi có mức hình phạt cao nhất là 9 năm tù thay vì 12 năm. Riêng đối với một số tội đặc biệt nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi và sản xuất trái phép chất ma túy vẫn giữ nguyên giới hạn hình phạt cao hơn nhằm đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm.

Luật Tư pháp người chưa thành niên cũng mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành niên có thu nhập hoặc tài sản riêng tại Điều 117; bổ sung quy định riêng về án treo với thời gian thử thách ngắn hơn so với người thành niên tại Điều 124; bổ sung trường hợp được hoãn chấp hành án phạt tù để tham gia kỳ thi tốt nghiệp tại Điều 125; đồng thời, tại Điều 127, rút ngắn thời hạn xóa án tích, tạo điều kiện để người chưa thành niên sớm ổn định cuộc sống, học tập và lao động sau khi chấp hành xong bản án. Bên cạnh những sửa đổi về chính sách hình sự, Luật Tư pháp người chưa thành niên còn tạo ra nhiều thay đổi quan trọng trong tố tụng hình sự. Theo Điều 129 Luật Tư pháp người chưa thành niên, thời hạn điều tra, truy tố, xét xử đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội được rút ngắn còn không quá một phần hai thời hạn tương ứng theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Quy định này góp phần hạn chế việc kéo dài quá trình tố tụng, giảm tác động tiêu cực đến tâm lý, việc học tập và sự phát triển của người chưa thành niên.

Luật Tư pháp người chưa thành niên được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 8 ngày 30/11/2024, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026.

Một điểm mới đáng chú ý khác tại Điều 135 Luật Tư pháp người chưa thành niên là việc bổ sung các biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam như giám sát điện tử, giám sát bởi người đại diện; đồng thời, tại Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định thời hạn tạm giam đối với người chưa thành niên không quá một phần hai thời hạn áp dụng đối với người thành niên. Đây là những quy định thể hiện rõ nguyên tắc hạn chế tối đa việc tước quyền tự do của người chưa thành niên nếu không thật sự cần thiết.

Để bảo đảm môi trường tố tụng thân thiện, Điều 146 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định việc đối chất với người chưa thành niên chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết, mỗi ngày không quá một lần và không quá hai giờ; có thể sử dụng phòng cách ly, màn che hoặc các thiết bị hỗ trợ nhằm tránh gây tổn thương tâm lý. Đặc biệt, Điều 149 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định các vụ án có người chưa thành niên là bị cáo được xét xử tại phòng xử án thân thiện, với cách bố trí vị trí ngồi bình đẳng giữa những người tham gia tố tụng; người chưa thành niên được ngồi cạnh người đại diện hoặc người bào chữa thay vì đứng tại bục khai báo như trước đây.

Việc triển khai Luật đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các cơ quan tiến hành tố tụng. Cơ quan điều tra cần ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế bắt, tạm giữ, tạm giam; Viện kiểm sát tăng cường kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án; Tòa án lựa chọn hình phạt và biện pháp tư pháp trên cơ sở bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên, đồng thời tổ chức xét xử theo mô hình phòng xử án thân thiện. Cơ quan thi hành án hình sự có trách nhiệm phối hợp với gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương trong việc quản lý, giáo dục, hỗ trợ người chưa thành niên tái hòa nhập cộng đồng, góp phần hạn chế tái phạm.

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc liên quan đến người chưa thành niên xuất phát từ mâu thuẫn bộc phát, thiếu sự quản lý của gia đình hoặc tác động tiêu cực từ môi trường mạng. Với các quy định mới, đối với những trường hợp đủ điều kiện, cơ quan tiến hành tố tụng có thể ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, kết hợp giáo dục, bồi thường thiệt hại, xin lỗi người bị hại và quản lý tại cộng đồng thay vì xử lý bằng hình phạt tù. Điều này không chỉ giúp người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm mà còn góp phần phòng ngừa tái phạm, giảm gánh nặng cho xã hội và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm.

Việc ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên cùng với các quy định sửa đổi của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự đã tạo hành lang pháp lý đầy đủ, đồng bộ để xây dựng nền tư pháp thân thiện đối với người chưa thành niên. Đây không chỉ là bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp mà còn thể hiện rõ chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật với mục tiêu giáo dục, phục hồi và tạo cơ hội cho người chưa thành niên trở thành công dân có ích cho gia đình và xã hội.

Phòng An ninh điều tra