Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù trong xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và xử lý kỷ luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng vì lợi ích chung.

Một trong những nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; đồng thời xem xét khách quan, toàn diện vai trò, động cơ, mục đích, bối cảnh, hậu quả, kết quả khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội để xử lý phù hợp.

1. Cơ chế đặc thù đối với rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết là cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp gây thiệt hại trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo đó, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Nghị quyết cũng đề cập trường hợp trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao, pháp luật chưa có quy định điều chỉnh về quy trình thực hiện hoặc giữa các quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Nếu xuất phát từ yêu cầu cấp thiết, có cách làm đột phá để tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt thì việc loại trừ trách nhiệm hình sự chỉ được xem xét khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo Nghị quyết, trong đó có yêu cầu không tham nhũng, vì lợi ích chung và hoạt động đã mang lại hiệu quả theo quy định.

Ảnh minh họa

2. Khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung

Nghị quyết xác định rõ nguyên tắc khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.

“Vì lợi ích chung” được xác định là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương; vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi.

Đây là cơ sở quan trọng để phân biệt giữa những trường hợp dám nghĩ, dám làm, chấp nhận rủi ro trong quá trình đổi mới vì lợi ích chung với hành vi lợi dụng chủ trương đổi mới sáng tạo để phục vụ lợi ích cá nhân hoặc thực hiện hành vi tham nhũng.

Đối với cán bộ, công chức, viên chức và người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, Nghị quyết cũng có cơ chế xem xét miễn kỷ luật hoặc chưa xử lý kỷ luật để khắc phục hậu quả nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện được quy định.

3. Không phải mọi sai phạm đều được miễn trách nhiệm

Nghị quyết số 37/2026/QH16 không tạo ra một cơ chế miễn trách nhiệm chung đối với mọi vi phạm trong hoạt động kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việc áp dụng chính sách đặc thù phải căn cứ cụ thể vào từng trường hợp và đáp ứng các điều kiện của Nghị quyết.

Đối với trường hợp được xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự, Nghị quyết đặt ra các điều kiện như: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm; không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc nếu có thì đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.

Riêng đối với rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, việc loại trừ trách nhiệm hình sự cũng phải được xem xét đúng từng trường hợp và điều kiện cụ thể theo Điều 6 của Nghị quyết.

Qua đó, chính sách vừa tạo không gian cho đổi mới, sáng tạo, vừa bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

4. Đề cao khắc phục hậu quả, xử lý phù hợp với bản chất vụ việc

Một điểm mới đáng chú ý là Nghị quyết yêu cầu xem xét toàn diện động cơ, mục đích, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục và hiệu quả chính trị, kinh tế - xã hội của hoạt động liên quan.

Nghị quyết xác định nguyên tắc phân định rõ trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự; tách bạch trách nhiệm của pháp nhân với cá nhân; xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, đồng thời có chính sách khoan hồng, giảm nhẹ đối với những hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả.

Đáng chú ý, Nghị quyết đề cao việc ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

Đối với trường hợp vì lợi ích chung, có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng, hoạt động vẫn đang được thực hiện và có khả năng khắc phục hậu quả, Nghị quyết còn quy định cơ chế xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện khắc phục theo những điều kiện cụ thể.

5. Không để lợi dụng chính sách để tham nhũng, trục lợi

Cơ chế đặc thù không đồng nghĩa với nới lỏng kỷ luật, kỷ cương hoặc tạo “vùng an toàn” cho hành vi vi phạm.

Nghị quyết yêu cầu xử lý nghiêm hành vi lợi dụng các quy định đặc thù để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm. Trong quá trình triển khai Nghị quyết, các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu của cán bộ, công chức, viên chức cũng phải được xử lý nghiêm.

Quy định này góp phần bảo đảm cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo được thực hiện đúng đối tượng, đúng mục đích, không bị lợi dụng để hợp thức hóa hành vi vụ lợi hoặc gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân.

Ảnh minh họa

6. Chủ động quản trị rủi ro trong khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Đối với cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và các chủ thể tham gia ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, việc nắm vững Nghị quyết số 37/2026/QH16 có ý nghĩa thiết thực.

Cơ chế bảo vệ của Nghị quyết không thay thế yêu cầu tuân thủ và quản trị rủi ro. Ngược lại, các tổ chức, cá nhân càng cần xây dựng quy trình chặt chẽ, đánh giá nguy cơ trước khi triển khai, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa và lưu giữ hồ sơ, tài liệu phản ánh quá trình thực hiện.

Đây vừa là biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý, vừa là căn cứ quan trọng để cơ quan có thẩm quyền đánh giá khách quan động cơ, mục đích, mức độ tuân thủ và các biện pháp phòng ngừa nếu phát sinh rủi ro, thiệt hại.

Không nên hiểu Nghị quyết như một “giấy phép” để bỏ qua quy trình hoặc chấp nhận tùy tiện trong quá trình đổi mới. Tinh thần của chính sách là khuyến khích đổi mới đi đôi với trách nhiệm, bảo vệ sáng tạo đi đôi với kiểm soát rủi ro.

7. Đưa chính sách mới vào thực tiễn

Nghị quyết số 37/2026/QH16 có thời hạn thực hiện 03 năm kể từ ngày 01/9/2026. Việc tuyên truyền, phổ biến để cán bộ, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và các chủ thể có liên quan hiểu đúng phạm vi, điều kiện và nguyên tắc áp dụng là hết sức cần thiết.

Triển khai hiệu quả Nghị quyết sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; khuyến khích những cách làm mới, đột phá vì lợi ích chung, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương pháp luật.

Mỗi cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân cần chủ động nghiên cứu Nghị quyết, thực hiện đúng quy trình, chú trọng quản trị rủi ro, bảo đảm công khai, minh bạch và lưu giữ đầy đủ tài liệu trong quá trình thực hiện. Đây là cơ sở để tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung được khuyến khích nhưng luôn gắn với trách nhiệm và thượng tôn pháp luật.

Phòng An ninh Kinh tế