Toàn cảnh Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I, ngày 02/3/1946 (Nguồn: Báo Nhân Dân)

Từ bản Hiến pháp đầu tiên đến nền móng của tư duy pháp quyền Việt Nam

Ngày 09/11/1946, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với 240/242 đại biểu tán thành. Trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập, sự ra đời của Hiến pháp năm 1946 đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tổ chức nhà nước, khẳng định nguyên tắc quyền lực thuộc về Nhân dân.

Hiến pháp năm 1946 gồm Lời nói đầu, 7 chương, 70 điều, xác lập những nguyên tắc cơ bản về tổ chức quyền lực nhà nước, quyền và nghĩa vụ của công dân. Các quy định về quyền bình đẳng, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, quyền bầu cử và tham gia chính quyền đã đặt nền móng pháp lý cho việc xây dựng Nhà nước của Nhân dân, bảo vệ quyền công dân và tổ chức đời sống xã hội.

Giá trị của Hiến pháp năm 1946 không chỉ thể hiện ở những quy định cụ thể mà còn ở tư duy xây dựng một quốc gia độc lập, có Hiến pháp, trong đó quyền lực nhà nước được xác lập và thực hiện trên những nguyên tắc pháp lý, gắn với trách nhiệm trước Nhân dân.

Những giá trị đó tiếp tục được kế thừa, phát triển qua các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013. Đặc biệt, Hiến pháp năm 2013, được sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2025, tiếp tục khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, trách nhiệm của Nhà nước trong công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; đồng thời xác định nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Từ nền móng lập hiến năm 1946, hệ thống pháp luật Việt Nam từng bước được hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, quản lý xã hội và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, hiệu quả của pháp luật không chỉ được đánh giá bằng số lượng văn bản ban hành mà còn ở tính khả thi, khả năng đáp ứng thực tiễn và mức độ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Khi thể chế không chỉ là khuôn khổ quản lý mà phải trở thành động lực phát triển

Sau gần bốn thập niên đổi mới, Việt Nam đã xây dựng hệ thống pháp luật tương đối toàn diện, tạo cơ sở cho phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Tuy nhiên, một số quy định còn chồng chéo, thiếu thống nhất; thủ tục hành chính phức tạp, cơ chế phân cấp, phân quyền chưa hợp lý, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và huy động nguồn lực phát triển.

Trước yêu cầu đó, ngày 30/4/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước.

Điểm nổi bật của Nghị quyết là yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng sức sản xuất và khơi thông các nguồn lực phát triển. Đặc biệt, Nghị quyết yêu cầu dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm trong xây dựng chính sách, pháp luật.

Trong bối cảnh kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới phát triển nhanh chóng, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý phải bảo đảm hài hòa giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo với kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và lợi ích quốc gia.

Đổi mới tư duy pháp luật vì vậy không chỉ là sửa đổi những quy định chưa phù hợp mà còn tạo lập môi trường pháp lý minh bạch, an toàn, ổn định, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Nghị quyết 66-NQ/TW – Bước chuyển từ tư duy xây dựng pháp luật sang tư duy tổ chức thực thi

Một trong những yêu cầu trọng tâm của Nghị quyết số 66-NQ/TW là gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật, bảo đảm các quy định được thực hiện nghiêm minh, nhất quán, kịp thời và hiệu quả.

Thực tiễn cho thấy, một quy định dù được xây dựng với mục tiêu đúng đắn nhưng thiếu tính khả thi, khó áp dụng hoặc tổ chức thực hiện không thống nhất thì hiệu quả điều chỉnh vẫn bị hạn chế. Vì vậy, đổi mới công tác pháp luật phải được triển khai đồng bộ từ nghiên cứu chính sách, xây dựng văn bản đến tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và kịp thời tháo gỡ những bất cập phát sinh.

Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, tăng cường sự tham gia của các chủ thể chịu tác động trong quá trình xây dựng chính sách; đồng thời kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm và các hành vi trục lợi, tác động không đúng đắn vào quá trình xây dựng pháp luật.

Theo mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam xây dựng hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi, với cơ chế tổ chức thực hiện nghiêm minh, nhất quán. Tầm nhìn đến năm 2045 hướng tới hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, phù hợp thực tiễn và tiệm cận các chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến.

Để hiện thực hóa những mục tiêu đó, hiệu quả thực thi pháp luật phải được thể hiện thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ, nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Từ pháp luật trên văn bản đến văn hóa thượng tôn pháp luật trong đời sống xã hội

Một hệ thống pháp luật hiện đại không chỉ đòi hỏi những quy định có chất lượng mà còn phải xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn xã hội. Từ Hiến pháp năm 1946 đến Nghị quyết số 66-NQ/TW, yêu cầu tôn trọng Hiến pháp, pháp luật luôn gắn với việc bảo đảm quyền, nghĩa vụ của công dân và trách nhiệm của cơ quan nhà nước.

Nghị quyết số 66-NQ/TW nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, đưa tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử trong xã hội. Điều này đòi hỏi không chỉ nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật mà còn bảo đảm việc thực thi pháp luật công bằng, nghiêm minh, minh bạch.

Đối với lực lượng Công an nhân dân, yêu cầu này có ý nghĩa trực tiếp trong thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Việc triển khai Nghị quyết cần gắn với xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; tăng cường kỷ luật, kỷ cương; nâng cao chất lượng tham mưu xây dựng pháp luật, cải cách hành chính và hiệu quả thực thi công vụ.

Trong các lĩnh vực trực tiếp phục vụ người dân như cư trú, căn cước, đăng ký phương tiện, phòng cháy, chữa cháy và bảo đảm trật tự, an toàn giao thông, việc công khai, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao chất lượng giải quyết công việc là những biểu hiện cụ thể của tư duy pháp luật lấy người dân làm trung tâm.

Đồng thời, công tác phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm phải bảo đảm đúng căn cứ, thẩm quyền, trình tự pháp luật, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, xây dựng môi trường an ninh, trật tự ổn định, phục vụ phát triển đất nước.

Đổi mới tư duy pháp luật trong kỷ nguyên số – Từ yêu cầu thực tiễn đến tầm nhìn phát triển

Nghị quyết số 66-NQ/TW xác định chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn là những giải pháp quan trọng nhằm đổi mới phương thức xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật.

Theo đó, việc phát triển cơ sở dữ liệu pháp luật, ứng dụng công nghệ trong rà soát, kiểm tra văn bản, đánh giá tác động chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng khả năng tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp.

Các nền tảng số có thể hỗ trợ phát hiện những quy định chồng chéo, mâu thuẫn, đơn giản hóa thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian xử lý công việc và nâng cao chất lượng phục vụ. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ phải đi đôi với bảo đảm tính chính xác của dữ liệu, an toàn thông tin, bảo vệ bí mật nhà nước và trách nhiệm giải trình.

Đặc biệt, các công cụ trí tuệ nhân tạo chỉ có vai trò hỗ trợ phân tích, rà soát và đề xuất; không thay thế trách nhiệm, thẩm quyền của con người trong xây dựng chính sách, quyết định và tổ chức thực thi pháp luật.

Vì vậy, đổi mới tư duy pháp luật trong kỷ nguyên số cần kết hợp giữa ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo đảm các nguyên tắc quản trị minh bạch, có trách nhiệm, phù hợp yêu cầu phát triển đất nước.

Tám mươi năm một hành trình – Từ nền móng lập hiến đến khát vọng kiến tạo phát triển

Nhìn lại 80 năm kể từ ngày Hiến pháp đầu tiên được thông qua, có thể thấy sự phát triển của tư duy pháp luật Việt Nam luôn gắn với những yêu cầu lịch sử của đất nước. Nếu Hiến pháp năm 1946 đặt nền móng pháp lý cho một quốc gia độc lập, khẳng định quyền làm chủ của Nhân dân, thì Nghị quyết số 66-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác xây dựng và thi hành pháp luật để đáp ứng mục tiêu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Dù ra đời trong những hoàn cảnh và có vị trí, tính chất khác nhau, hai dấu mốc đều thể hiện yêu cầu gắn pháp luật với thực tiễn, tổ chức quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền của Nhân dân và phục vụ sự phát triển đất nước.

Nhân kỷ niệm 80 năm Hiến pháp đầu tiên và hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam 09/11/2026, việc tiếp tục phát huy giá trị lập hiến, đổi mới tư duy xây dựng và thi hành pháp luật cần được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực, nâng cao chất lượng thể chế, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ Nhân dân.

Từ Hiến pháp năm 1946 đến Nghị quyết số 66-NQ/TW là hành trình kế thừa và phát triển tư duy pháp luật, hướng tới xây dựng hệ thống pháp luật công bằng, minh bạch, khả thi, bảo đảm kỷ cương, khuyến khích sáng tạo và khơi thông nguồn lực phát triển. Đưa pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, trở thành nền tảng và động lực phát triển bền vững chính là yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới.

Phòng An ninh chính trị nội bộ