Kỳ 1: KHI “TỐC ĐỘ” VƯỢT LÝ TRÍ

Một nghịch lý của người dùng mạng xã hội đó là có thể phản ứng với một sự việc nhanh hơn rất nhiều so với thời gian cần thiết để hiểu đúng về nó. Khi cảm xúc, tâm lý đám đông và nhu cầu phản hồi tức thời lấn át việc kiểm chứng, những thông tin chưa đầy đủ, sai lệch hoặc bị cắt khỏi bối cảnh rất dễ trở thành căn cứ cho những kết luận vội vàng.

Nghe cho đã tai, xem cho đã mắt

Với tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi ảnh hưởng rộng, thông tin trên mạng xã hội không chỉ phản ánh các sự kiện, mà còn trực tiếp tác động đến cách con người nhận thức và đánh giá các vấn đề trong đời sống. Điều này khiến cho không gian mạng ngày càng trở thành một môi trường có ảnh hưởng sâu rộng đến tư duy xã hội. Thực tế cho thấy, khi một quan điểm, bình luận, đánh giá hoặc thông tin xuất hiện với tần suất lớn, nhận được nhiều lượt chia sẻ hoặc đồng tình thì dễ được cho rằng đó là “sự thật” dù chưa có cơ sở kiểm chứng rõ ràng. Những nội dung ngắn gọn, giật tít hoặc gây tranh luận thường dễ thu hút sự chú ý hơn các thông tin mang tính phân tích và kiểm chứng. Đáng lo ngại hơn, nhiều người đang dùng những mảnh thông tin rời rạc để hình thành nhận định về toàn bộ sự việc; một chi tiết nổi bật khi bị tách khỏi bối cảnh và lặp lại với tần suất lớn rất dễ trở thành “lăng kính” chi phối cách người xem nhìn nhận bản chất của vấn đề. Khi việc tiếp cận và đánh giá thông tin dựa trên cảm tính trở thành thói quen phổ biến, khả năng phân biệt giữa sự thật và suy diễn dần suy giảm và dễ bị dẫn dắt, một xu hướng tiêu cực dần hình thành được gọi tên là "kết luận vội vàng", tức là biết chưa đủ nhưng đã tin vội.

Thấy nhanh, tin vội

Xu hướng “kết luận vội vàng” có thể được hiểu là việc đưa ra nhận định hoặc đánh giá về một vấn đề khi thông tin chưa đầy đủ, chưa được kiểm chứng hoặc mới chỉ xuất hiện ở dạng ban đầu. Điều đáng chú ý là quá trình đó thường diễn ra rất nhanh, gần như song song với quá trình tiếp nhận thông tin khiến việc kiểm chứng dần bị xem nhẹ hoặc bỏ qua. Nghiêm trọng hơn khi người tiếp nhận thông tin dưới dạng một lát cắt nhỏ của sự việc nhưng được trình bày đủ sinh động hoặc lặp lại đủ nhiều sẽ có cảm giác rằng toàn bộ bản chất vấn đề đã được phơi bày. Chính lúc ấy, ranh giới giữa dữ kiện và suy diễn bắt đầu bị xóa nhòa.

Điển hình là gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện hình ảnh thông tin về phương án tiếp tục sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ 34 đơn vị còn 16 đơn vị, kèm những bình luận, đánh giá khẳng định "sẽ thực hiện trong thời gian tới", thông tin được tán phát rộng khiến nhiều người tiếp nhận nhầm tưởng là chủ trương sắp được triển khai; tuy nhiên, ngay sau đó, Bộ Nội vụ khẳng định thông tin trên là sai lệch, không chính xác, gây hoang mang dư luận và khẳng định không có chủ trương tiếp tục sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh.

Thông tin sai sự thật được lan truyền (ảnh trái); cơ quan Công an làm việc, xử phạt với người tán phát thông tin giả mạo, sai sự thật gây hoang mang dư luận (ảnh phải; Trang Thông tin điện tử Công an tỉnh Phú Thọ)

Xu hướng ấy có thể nhận thấy rõ qua cách người dùng mạng xã hội phản ứng trước các sự kiện diễn ra trong đời sống. Một trải nghiệm cá nhân rất dễ được biến thành nhận định chung; khi hàng trăm, hàng nghìn người cùng lặp lại một cách hiểu, mức độ đồng tình dễ bị nhầm với mức độ xác thực. Một “sự thật của đám đông” có thể hình thành ngay cả khi sự thật khách quan vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

"Nhanh tay, lẹ mắt", chưa chắc an toàn

Một biểu hiện phổ biến của “kết luận vội vàng” là hình thành nhận định dựa trên cảm nhận cá nhân hoặc những ý kiến đang lan truyền thay vì kiểm tra nguồn thông tin. Chỉ từ một đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh đầy đủ hoặc một thông tin chưa được xác minh lan truyền trên các nền tảng mạng xã hội phổ biến như TikTok, Facebook, Youtube, Instagram… cũng có thể nhanh chóng kéo theo những lời công kích, quy chụp hoặc kêu gọi “tẩy chay”. Đến khi sự việc được làm rõ, thông tin sai có thể đã bị gỡ bỏ nhưng những tổn thương về danh dự, sức khoẻ, tinh thần, uy tín, thiệt hại về kinh tế… có thể bắt nguồn chỉ từ một cú nhấn chia sẻ tưởng như vô hại.

Mưa lớn kéo dài nhiều ngày khiến đất đá sạt lở tại Đèo Prenn (Lâm Đồng) nhưng một số tài khoản mạng xã hội "giật tít" khiến nhiều người tiếp nhận hình dung mức độ sự việc nghiêm trọng hơn so với thực tế (Ảnh chụp màn hình)

Số đông trên mạng xã hội không phải lúc nào cũng phản ánh sự thật khách quan mà nhiều khi chỉ phản ánh mức độ phổ biến của một cách hiểu, khi người tiếp nhận thiếu khả năng đánh giá độc lập, cảm xúc tập thể rất dễ thay thế cho quá trình kiểm chứng. Tốc độ lan truyền cảm xúc khi ấy có thể nhanh hơn tốc độ xác minh sự thật. Hệ quả là khi thông tin chính xác xuất hiện, dư luận chưa chắc quay lại điểm xuất phát. Ấn tượng đầu tiên đã hình thành, các bình luận đã được chia sẻ, những nhận định chủ quan đã được lưu lại và tiếp tục lan truyền. Có những thông tin chỉ mất vài giây để phát tán nhưng cần rất nhiều thời gian để sửa chữa hậu quả.

Phát nhanh, lướt ẩu, tai nạn là lẽ thường

Trên “xa lộ thông tin”, một cú nhấn chia sẻ gần như không tốn thời gian nhưng hậu quả của nó đôi khi không thể thu hồi nhanh như chính thao tác đã tạo ra nó. Chỉ từ một vài bình luận, một dòng trạng thái hay một đoạn nội dung ngắn, dư luận đã có thể phát triển theo nhiều hướng khác nhau; không ít người đã nhanh chóng đưa ra nhận định, thậm chí hình thành những kết luận mang tính khẳng định từ những dữ kiện rời rạc, mang tính ban đầu. Đáng chú ý, những kết luận ấy không chỉ dừng lại trên không gian mạng mà còn áp đặt lên đời sống thực tế, ảnh hưởng đến cách nhìn nhận các vấn đề của xã hội hiện tại. Khi đó sẽ phản ánh một thói quen tiếp nhận thông tin thiếu thận trọng, tiềm ẩn nguy cơ tạo ra những sai lệch trong nhận thức xã hội và đáng lo ngại là nhiều người đang quen với việc đưa ra kết luận chỉ sau vài giây tiếp cận thông tin nhưng lại ngày càng thiếu kiên nhẫn để chờ đợi sự thật được kiểm chứng đầy đủ.

Cộng đồng mạng sẽ còn nhớ đến hình ảnh người phụ nữ áo tím xuất hiện trong một video clip ngắn vào tháng 11/2025 khi mưa lũ hoành hành tại Đắk Lắk. Trong video clip, người phụ nữ này (bà Nguyễn Thị Ngọc V. trú tại thôn Tân Yên, xã Ea Ly, tỉnh Đắk Lắk) “hồn nhiên” thuật lại hậu quả sau cơn lũ lụt ở xã Hoà Thịnh (tỉnh Đắk Lắk) với nhiều chi tiết ghê rợn như: “Xác người chết nằm ngơ ngác… Người sống ít hơn người chết… Người chết cột trên mái nhà… Rất là nhiều, nhiều lắm… phải để người chết lại, cứu người sống…”. Hậu quả là video clip trên đã bị chia sẻ, tán phát rộng rãi, gây hoang mang và lo sợ trong cộng đồng giữa thời điểm xảy ra mưa lũ tại nhiều địa phương, thậm chí đã có nhiều chuyến xe chở quan tài đến địa phương để hỗ trợ lo hậu sự. Phải đến khi các cơ quan chức năng vào cuộc xác minh thì mọi việc với vỡ lẽ ra, chẳng có gì là sự thật ngoài việc mưa lũ gây thiệt hại cho vùng quê, các lực lượng cùng bà con oằn mình cùng chống lũ và khắc phục hậu quả. Khi được mời làm việc, bà V. thừa nhận do chỉ nghe người khác kể lại, cộng thêm tâm lý lo lắng, nên đã lan truyền thông tin không kiểm chứng trên mà không lường hết được hậu quả, cơ quan chức năng cũng đã xử phạt và yêu cầu gỡ bỏ video clip, đính chính thông tin.

Ảnh chụp màn hình từ video clip lan truyền sai sự thật (Ảnh trái) và thông tin công khai của Công an tỉnh Đắk Lắk liên quan vụ việc (Ảnh phải)

Điều đáng suy nghĩ không chỉ nằm ở người phát ngôn ban đầu. Một thông tin chưa được xác minh chỉ có thể đi xa khi phía sau nó có hàng loạt cú nhấn xem, bình luận và chia sẻ thiếu kiểm chứng. (Còn tiếp)

Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 2)

Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 3)

Vũ Bảo - Thanh Hiếu, Phòng Tham mưu - Thế Thanh, Công an xã Tuyên Quang