Kỳ 2: BA TRẠNG THÁI THÔNG TIN - NHÌN MÀU ĐÈN ỨNG XỬ
Trên “xa lộ thông tin” có rất nhiều thông tin có thể tiếp nhận, chia sẻ; có những thông tin buộc người tham gia mạng xã hội phải cẩn trọng, quan sát và cũng tồn tại những luồng thông tin mà chỉ một cú nhấn “chia sẻ” thiếu tỉnh táo cũng có thể kéo theo những hệ lụy khó lường. Giữa dòng thông tin liên tục xoay chiều, lựa chọn "lối đi an toàn" cũng là một kỹ năng cần thiết của người sử dụng mạng xã hội.
Đèn xanh: Tích cực chia sẻ thông tin trong “vùng an toàn”
Khi tham gia giao thông, đèn xanh được bật, các phương tiện được phép di chuyển, phải quan sát và tuân thủ các quy định an toàn. Trên “xa lộ thông tin” cũng vậy, “đèn xanh” có thể được hiểu là những thông tin có nguồn rõ ràng, đã được kiểm chứng hoặc được công bố. Với những thông tin này, người dùng cần chia sẻ nhằm "phủ xanh" thông tin, đẩy lùi và không để tin giả, xấu độc lây lan. Chỉ khi thông tin chính xác và những giá trị tích cực được lan tỏa đủ rộng thì “vùng an toàn” trên "xa lộ thông tin" sẽ được mở rộng, đồng thời thu hẹp "vùng thông tin không an toàn".
Câu lạc bộ "Niềm tin số" Lâm Đồng ra mắt (nguồn: Trang Thông tin điện tử Công an tỉnh Lâm Đồng)
Nổi bật là mới đây, các Câu lạc bộ “Niềm tin số” được ra mắt tại các tỉnh, thành chính là điểm sáng của một mô hình hiệu quả về xây dựng "vùng xanh" trên không gian mạng. Không chỉ dừng lại ở việc nhận diện, ngăn chặn thông tin xấu, độc, mô hình còn hướng tới chủ động lan tỏa thông tin chính xác, những câu chuyện đẹp và giá trị tích cực trong cộng đồng, mở rộng “vùng an toàn” và hạn chế, xoá bỏ "điểm đen" trên "xa lộ thông tin" bằng chính những người có khả năng tạo ảnh hưởng và dẫn dắt dư luận trên không gian mạng.
Đèn vàng: Quan sát, giảm tốc độ và xử trí an toàn
“Đèn vàng” là tín hiệu của trạng thái thông tin chưa rõ nguồn, từ một phía, phản ánh một lát cắt của sự việc hoặc đang còn nhiều cách diễn giải khác nhau. Đây là tín hiệu để người tiếp nhận thông tin cần chủ động “giảm tốc”, chưa vội tin, chưa vội bình luận khẳng định và càng không nên chia sẻ khi chưa kiểm chứng. Đây là trạng thái trung gian tưởng chừng vô hại nhưng có thể khiến người tham gia ở "xa lộ thông tin" rất dễ "vượt vạch kẻ đường".
Đặc biệt với người trẻ, nhất là thế hệ Gen Z, có số lượng đông đảo trên mạng xã hội và chủ yếu tiếp cận thông tin qua môi trường số, khả năng cập nhật nhanh là một lợi thế nhưng cũng dễ khiến họ bị cuốn theo cảm xúc, số đông hoặc xu hướng, hình thành tâm lý “không giảm tốc” mà “cố vượt đèn vàng” để không phải chờ đợi. Với đặc điểm “nhanh tay, lẹ mắt”, nhiệt thành và có mức độ hiện diện cao trên các nền tảng số, Gen Z cũng là nhóm được các nhà cung cấp dịch vụ mạng xã hội ưu tiên hướng tới trong nhiều chiến dịch truyền thông, quảng bá. Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường bảo vệ người trẻ trước các làn sóng, xu hướng tiêu cực trên không gian mạng, nhất là nguy cơ bị lợi dụng, lôi kéo vào những hoạt động phức tạp về an ninh, trật tự, thậm chí chống đối, phá hoại.
Dừng trước vạch khi đèn đỏ
Nếu “đèn vàng” là lúc cần chậm lại để kiểm chứng thì “đèn đỏ” là giới hạn buộc phải dừng lại và tuân thủ các nguyên tắc an toàn. Người sử dụng mạng xã hội không được ủng hộ, bình luận xuôi chiều, chia sẻ những thông tin được xác định là giả mạo, sai sự thật, bịa đặt hoặc có nội dung xấu, độc.
Tháng 6/2026, Công an tỉnh Ninh Bình xử phạt L.Q.A 7,5 triệu đồng vì đăng tải 37 bài viết trên tài khoản Threads tên “Netolatone” về các hiện tượng tâm linh, huyền bí trong quá trình tham quan, du lịch tại Ninh Bình, trong đó nhiều chi tiết không có căn cứ, được “thêm mắm, dặm muối” nhằm tăng sức hấp dẫn. Trước khi sự việc được làm rõ, các bài viết này đã thu hút hơn 3 triệu lượt xem, 52.000 lượt thích, hàng chục nghìn lượt tương tác, bình luận và chia sẻ, gây nhiều ý kiến trái chiều, ảnh hưởng đến tình hình an ninh, trật tự và hình ảnh du lịch của đia phương. Dù nội dung gốc đã được gỡ, một số video, bài đăng “ăn theo”, “câu view” vẫn tiếp tục xuất hiện trên một số nền tảng mạng xã hội YouTube, TikTok…
Công an tỉnh Ninh Bình làm việc với L.Q.A về việc đăng tải các bài viết có nội dung bịa đặt, sai sự thật, gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng an ninh, trật tự tại địa phương (Ảnh: Trang Thông tin điện tử Công an tỉnh Ninh Bình)
Hành vi đáng lên án trên đã bị xử phạt, tuy nhiên điều phải suy ngẫm là hơn ba triệu lượt xem và hàng chục nghìn lượt thích, lượt chia sẻ không chỉ phản ánh sức hút của một câu chuyện kỳ bí, mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của mỗi người trong chuỗi lan truyền thông tin. Khi “đèn đỏ” đã bật, một cú nhấn chia sẻ không còn là hành động "vô thưởng, vô phạt", nó có thể trở thành một mắt xích giúp thông tin sai tiếp tục đi xa hơn.
Chia sẻ vội, tội người xem
Theo Thạc sĩ Tâm lý học Nguyễn Văn Thường, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 chia sẻ: "Điều đáng lưu ý trên không gian mạng hiện nay không chỉ là lượng thông tin quá lớn mà còn là tốc độ tiếp nhận đang nhanh hơn tốc độ suy xét. Khi một quan điểm xuất hiện lặp lại, nhận được nhiều lượt thích, bình luận và chia sẻ sẽ dễ hình thành cảm giác “nhiều người tin thì có lẽ là đúng”. Tuy nhiên, mức độ phổ biến của một thông tin không đồng nghĩa với mức độ xác thực. Theo tâm lý học, những thông tin gây bất ngờ, lo lắng, phẫn nộ hoặc phù hợp với niềm tin sẵn có thường dễ thu hút sự chú ý. Khi cảm xúc đi trước lý trí, người dùng có thể chuyển rất nhanh từ “thấy” sang “tin”, rồi từ “tin” sang “chia sẻ”.
Bên cạnh đó, cơ chế phân phối nội dung của các nền tảng số cũng khiến "xa lộ thông tin" càng "đông đúc". Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội hiện nay thường ưu tiên những nội dung có khả năng tạo tương tác mạnh, đặc biệt là các nội dung gây tranh luận hoặc kích thích cảm xúc, dễ gây hiểu lầm nhưng lại lan truyền nhanh chóng. Khi một cá nhân thiếu nền tảng thông tin, một thời gian dài trú ngụ trong môi trường thông tin không lành mạnh, thì ranh giới nhận biết giữa thông tin chính xác và suy diễn chủ quan dần trở nên mờ nhạt, những lối dẫn thông tin vào "đường cụt", "ổ gà", "hố sụp" hay "bùn lầy" là hoàn toàn có thể giải thích được.
Nhận biết "màu đèn" mới chỉ là cơ bản. Để không bị cuốn theo tốc độ của dòng thông tin, người tham gia "xa lộ nhiều ngã rẽ" cần trang bị một “bộ phanh” chắn chắc: Khả năng kiểm chứng trước khi tin, suy xét trước khi kết luận và cân nhắc trước mỗi cú chạm chia sẻ. Đồng thời, một bộ quy tắc ứng xử, những kĩ năng cần thiết trên không gian mạng dành cho người tham gia vào "xa lộ thông tin" hay sự can thiệp của "cảnh sát thông tin", sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị đều có ý nghĩa nhằm bảo đảm "an toàn" cho người sử dụng mạng xã hội. (Còn tiếp)
Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 1)
Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 3)
Vũ Bảo - Thanh Hiếu, Phòng Tham mưu - Thế Thanh, Công an xã Tuyên Quang