Kỳ 3: LÀM CHỦ "XA LỘ THÔNG TIN" BẰNG TƯ DUY KIỂM CHỨNG

Không phải người dùng mạng xã hội nào cũng có đủ kỹ năng để nhận diện, chọn lọc và kiểm chứng thông tin. Trên “xa lộ thông tin”, một “bộ phanh” đủ nhạy có thể giúp người dùng tránh những lần “tăng ga” vội vàng trước những “ngã rẽ” tiềm ẩn rủi ro         

Những pha "sai làn", "quá tốc độ" bị "tuýt còi"

Xu hướng kết luận vội vàng trước thông tin chưa được kiểm chứng không chỉ làm sai lệch cách nhìn nhận một sự việc, mà khi lặp lại nhiều lần còn có thể hình thành những thói quen nhận thức thiếu khách quan; do vậy những cách tiếp cận thông tin thiếu cơ sở này cần được nhận diện, phê phán và "tuýt còi" sớm.

Lực lượng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Công an tỉnh Lâm Đồng triển khai phương án bảo đảm an ninh, an toàn thông tin trên không gian mạng (Nguồn: Cổng thông tin điện tử Bộ Công an)

Những "mối nguy thông tin" sẽ dần lộ rõ, những "điểm mù" trên "xa lộ thông tin" lớn dần hơn khi người tham gia tự ý "chuyển làn", “lấn làn” (để cảm xúc dẫn dắt việc tiếp nhận và đánh giá thông tin), đi “sai làn” (suy diễn từ những dữ kiện rời rạc, đánh đồng ý kiến cá nhân với sự thật) hoặc “vượt quá tốc độ” (vội vàng kết luận, bình luận hoặc chia sẻ một thông tin chưa được kiểm chứng)…, là "mầm mống" của tin giả, tin sai sự thật có thể âm thầm hình thành, len lỏi và lan rộng trên không gian mạng. Nếu người tiếp nhận không có bước dừng lại để kiểm tra nguồn tin, đối chiếu thông tin và tự đặt câu hỏi trước khi tin, bình luận hay chia sẻ, thì chính mỗi lượt tương tác lại có thể trở thành một “cú vặn ga không kiểm soát” mở đường cho thông tin sai lệch.           Do vậy, cảnh báo và xử lý sớm những "mối nguy", những "điểm đen", "điểm mù", pha "lấn làn", "vượt tốc độ" và đặt những biển cảnh báo là nhằm bảo vệ người tham gia "xa lộ thông tin" tránh khỏi những "tai nạn" với hậu quả không lường trước được.

"Đọc kỹ, nghĩ sâu"

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, mỗi người khi tham gia vào "xa lộ thông tin" cần hình thành thói quen tiếp cận thông tin một cách thận trọng hơn, biết dừng lại để kiểm chứng trước khi chia sẻ hay đưa ra nhận định. Một thông tin xuất hiện nhiều chưa chắc đã đúng, một đoạn video clip ngắn hay một dòng trạng thái cảm xúc cũng chưa thể phản ánh đầy đủ bản chất của sự việc. Vì vậy, thay vì phản ứng theo cảm xúc hoặc cuốn theo đám đông, người tiếp nhận cần biết cách đối chiếu thông tin với các nguồn chính thống và trong bối cảnh khách quan hơn. Điều quan trọng không phải là ai tiếp cận thông tin nhanh hơn, mà là ai đủ tỉnh táo để hiểu đúng bản chất của luồng thông tin đó.

Theo Đại tá, Tiến sĩ Hoàng Hồng Quang, Trường Đại học An ninh nhân dân (Bộ Công an), điều khó nhất đối với một người khi tham gia vào "xa lộ thông tin" không phải là phương thức tiếp cận thông tin mà là giữ được sự tỉnh táo, tập trung trước những "giao lộ nhiều ngã rẽ". Trong môi trường thông tin đa chiều như hiện nay, việc phân biệt giữa dữ kiện, ý kiến và suy diễn đòi hỏi người tiếp nhận phải có khả năng đánh giá thấu đáo, nhìn nhận đầy đủ. Đặc biệt là đối với thông tin chưa rõ nguồn, chưa được kiểm chứng hoặc còn nhiều chiều; cần dừng lại, kiểm tra, tiếp nhận có chọn lọc và chia sẻ theo phương châm "đọc kỹ, nghĩ sâu".

Chậm nhưng chắc: "Biết tín hiệu - Biết cảnh báo - Biết ứng xử"

Trong "xa lộ thông tin", trạng thái chủ yếu của thông tin được thể hiện ở ba màu: Xanh - Vàng - Đỏ, là tín hiệu quan trọng cho người tham gia mạng xã hội nhận biết và hành động, ứng xử phù hợp. Để tham gia "an toàn", không bị cuốn vào những cú "va chạm" hoặc thậm chí gặp "tai nạn", người tham gia cần thận trọng, soát xét kỹ lưỡng khi tiếp nhận thông tin, bởi chỉ "một giây chủ quan, muôn vàn hệ lụy".

- Biết tín hiệu: Người tham gia mạng xã hội phải phân biệt được các trạng thái thông tin, từ thông tin chính thống, xác thực đến thông tin còn mập mờ, khó kiểm chứng, tin giả, tin sai sự thật, tin xấu độc... Nhận diện đúng “tín hiệu” là bước đầu để lựa chọn cách ứng xử phù hợp nhằm bảo vệ bản thân và vì an toàn cộng đồng.

- Biết cảnh báo: Là sự chủ động nắm bắt và tuân thủ những quy định pháp luật, những cảnh báo, quy tắc ứng xử từ cơ quan chức năng, chuyên gia; đồng thời tích cực chia sẻ và nhắc nhở, cảnh báo đến những cá nhân, tổ chức khác cùng chấp hành, cảnh giác.

- Biết ứng xử: Với nền tảng tri thức khi tham gia mạng xã hội, mỗi cá nhân cần ứng xử kịp thời đối với thông tin chính thống, nhưng phải hết sức thận trọng, soát xét kỹ lưỡng với những thông tin thiếu nội dung, nhất là tin gây "sốc", tin "chấn động", đồng thời nhận diện ngay được tin giả, tin sai sự thật, tin xấu, độc để phản bác hoặc kiến nghị cơ quan chức năng xử lý theo quy định…

Đạp phanh "kiểm chứng", tránh "va vào tin đểu"

Liên quan hành vi "bịa chuyện" liên quan tâm linh ở tỉnh Ninh Bình, mặc dù nhiều người mất cảnh giác, nhưng nhiều người phản ứng gay gắt: "Nghe qua câu chuyện hết sức là vô lý! Chắc muốn bị phạt tiền vì đăng tin không xác thực!" (tài khoản "Hoàng-f4e" bức xúc), "cơ quan chức năng phải xử lý vụ việc này để tránh hoang mang cho khách du lịch" (tài khoản "TuanHoan-t7x" kiến nghị)… Do vậy, để cùng an toàn trên không gian mạng, người tham gia "xa lộ thông tin" cần được trang bị những "cẩm nang gối đầu giường", "bộ quy tắc ứng xử" để biết quyết định "hành động" và "không hành động" trước "ngã rẽ và giao lộ thông tin". Nguyên tắc "Bốn Không", đó là:

- Không cảm tính: Thông tin được số đông người chia sẻ hoặc cam đoan, cam kết của một cá nhân, tổ chức chưa chắc hẳn là sự thật; cần kiểm chứng, "mỗi cú chạm là một lần suy nghĩ", không thể "lấy cảm xúc thay thế cho sự thật".

- Không suy diễn: Thông tin có thể chỉ phản ánh một phần nội dung, một phần bối cảnh, ngữ cảnh; những suy luận dựa trên nền tảng thông tin thiếu vững chắc rất dễ sa vào tin sai sự thật.

- Không đánh đồng: Thông tin có nhiều trạng thái, tín hiệu, đặc biệt là có sự khác biệt rõ giữa tin chính thống, tin tích cực với tin mập mờ, tin bẩn, do vậy cần đánh giá, phân loại thông tin ngay từ khi tiếp nhận và tuyệt đối không đánh đồng các trạng thái, tín hiệu thông tin.

- Không chủ quan: Nhiều người sử dụng mạng xã hội thường tự tin với năng lực, kỹ năng nhận diện tin giả, tin bẩn; tuy nhiên với thủ đoạn tinh vi, nhiều thông tin được nhàu nặn theo kiểu "lập lờ hai mặt", "lồng ghép thật - giả", chỉ một giây chủ quan, sơ sẩy thì dễ dàng trở thành "nạn nhân" của tin giả, tin sai sự thật, hậu quả khó lường.

Dựng biển báo trên “xa lộ thông tin”

Để bảo đảm quyền tiếp cận, chia sẻ thông tin của công dân, đồng thời bảo đảm an ninh, an toàn các hoạt động diễn ra trên không gian mạng, vai trò của các lực lượng chức năng, nhất là lực lượng Công an là vô cùng quan trọng. Đóng vai trò là những "cảnh sát thông tin" tăng cường "tuần tra trên không gian mạng", chủ động phát hiện và loại trừ những "mối nguy", "điểm đen mất an toàn" để cảnh báo, vì sự an toàn của Nhân dân, đồng thời điều tiết, phân luồng, hướng dẫn, đặt biển báo… để bảo đảm "xa lộ thông tin" luôn an toàn, thông suốt. Bên cạnh đó, cần phải "tuýt còi" và xử lý ngay những trường hợp "phóng nhanh, vượt ẩu", "lấn làn", "ngược chiều" để tránh những "tai nạn", "va chạm" gây hậu quả khó lường.

Lực lượng Công an cần tham mưu với cấp uỷ, chính quyền địa phương tăng cường công tác tuyên truyền pháp luật, nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành quy định khi sử dụng mạng xã hội; huy động cả hệ thống chính trị cùng vào cuộc, trong đó lực lượng Công an làm nòng cốt trong bảo đảm an ninh, an toàn các hoạt động trên không gian mạng, bảo đảm quyền tiếp cận, chia sẻ thông tin và bảo đảm an ninh con người trên không gian mạng.

Nghị quyết số 25-NQ/TW, ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị "về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới" vừa được ban hành trong bối cảnh không gian mạng ngày càng trở thành một mặt trận quan trọng về tư tưởng. Do đó, xây dựng, hình thành những thói quen chuẩn mực gắn với loại trừ những nhận thức, hành vi sai lệch của người sử dụng mạng xã hội là quan trọng, thường xuyên. Khi mỗi cá nhân "phản xạ toàn phần" với thông tin bằng "tư duy kiểm chứng", không gian mạng sẽ trở thành môi trường lành mạnh, lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần bảo đảm sự ổn định và nền tảng tư tưởng của đất nước trong thời đại số./.

Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 1)

Giữa "xa lộ thông tin": Cần tỉnh táo trước mọi "ngã rẽ" (Kỳ 2)

Vũ Bảo - Thanh Hiếu, Phòng Tham mưu - Thế Thanh, Công an xã Tuyên Quang